Kun.uz maʼlumotiga koʻra, Shveysariya Alp togʻlaridagi muzliklar soʻnggi besh yil ichida qariyb 20 foizga qisqargan. 2026-yilning oʻzida muz hajmining 5,5 foizi yoʻqolgan. Bu oddiy mavsumiy erish emas — kuzatuvlar tarixidagi eng tez jarayonlardan biri.
Shveysariyalik olimlar aytayotgan asosiy sabab ikkita: qishda qor kam yogʻyapti, yozda esa harorat baland boʻlyapti. Muzlik uchun qor — zaxira. Qishda yetarli qor yigʻilmasa, yozdagi issiqda muzning oʻzi ochilib qoladi va tezroq eriydi.
Mohiyatan, Alp togʻlarida hozir shunday holat ketmoqda: muzliklar faqat chetidan kichraymayapti, ichkaridan ham yemirilyapti. Iliq suv muz ostidagi boʻshliqlarni yuvib, uni zaiflashtiryapti. Natijada ayrim joylarda muz qatlami birdan choʻkadi yoki yorilib ketadi.
Kun.uz keltirgan tadqiqot xulosasida 2022-yildan 2026-yilgacha boʻlgan erish surʼati boshqa har qanday besh yillik davrdan ikki baravar tezroq boʻlgani aytiladi. 2026-yilda ayrim muzliklarning oʻrtacha qalinligi 2,5-4 metrga kamaygan. Koʻllarga tushib keluvchi uzun va ingichka “muz tillari” esa ayrim joylarda 10 metrgacha qisqargan.
Masalan, Shveysariyadagi eng yirik muzliklardan biri — Alech muzligi 22 kilometrdan uzun. 1850-yildan beri uning uzunligi taxminan 2,5 kilometrga, maydoni esa qariyb chorak qismga kamaygan. Bu raqamlar Alp manzarasi oʻzgarayotganini emas, butun suv tizimi oʻzgarayotganini koʻrsatadi.
Tushuntiraman: muzliklar togʻlarda tabiiy suv ombori vazifasini bajaradi. Qishda qor va muz toʻplanadi, yozda esa asta-sekin erib, daryolarni suv bilan taʼminlaydi. Erish tezlashsa, birinchi yillarda suv koʻpdek tuyuladi. Keyin zaxira kamayadi va yozgi suv bosimi pasayadi.
Bu Shveysariya muammosidek koʻrinishi mumkin, lekin bizga ham begona emas. Oʻzbekistonda ichimlik suvi, qishloq xoʻjaligi va energetika koʻp jihatdan togʻlardan keladigan suvga bogʻliq. Toshkentda yoz oylarida suv bosimi pasayishi yoki ayrim hududlarda sugʻorish navbati choʻzilishi ham shu katta rasmning mahalliy koʻrinishiga oʻxshaydi.
Albatta, Alp togʻlari bilan Tyanshan yoki Pomirni bir xil deb boʻlmaydi. Lekin signal oʻxshash: iqlim isishi togʻ muzliklarini qisqartiryapti, bu esa daryo rejimi, suv taqsimoti va qishloq xoʻjaligi xarajatlariga taʼsir qiladi. Menimcha, bu mavzuda gap faqat ekologiya haqida emas — iqtisod, oziq-ovqat narxi va shahar infratuzilmasi haqida ham ketmoqda.
Qisqasi, Shveysariya olimlari koʻrsatgan raqamlar chiroyli togʻ suratlari ortidagi muammo qanchalik tezlashganini ochib berdi. Muzliklar asrlar davomida sekin oʻzgargan, hozir esa besh yil ichida 20 foiz yoʻqotish haqida gap ketyapti. Bu raqamni shunchaki Yevropa yangiligi sifatida oʻqib oʻtish qiyin.