Spot.uz maʼlumotiga koʻra, Strategik rivojlanish va islohotlar agentligi direktorining birinchi oʻrinbosari Abdulla Abduqodirov Oʻzbekiston Tiklanish va taraqqiyot jamgʻarmasini hozirgi investitsion fond maqomidan toʻlaqonli suveren fondga aylantirish kerakligini aytdi.
U bu fikrni 17-sentyabr kuni Cbondsʼning “Oʻzbekiston Respublikasi kapital bozori” VIII xalqaro konferensiyasi yalpi sessiyasida bildirgan. Gap, mohiyatan, ichki kapital bozorida arzonroq pul manbasini yaratish haqida ketyapti.
“Menimcha, bizning suveren fondimiz — Oʻzbekiston Tiklanish va taraqqiyot jamgʻarmasi — hozir amalda investitsion fond boʻlib turibdi. Endi u real suveren fondga aylanishi kerak. Shunda fond arzon pul manbasi boʻladi”, degan Abduqodirov.
Bu yerda “arzon pul” degani oddiy tilda shunday: biznes yoki davlat ichki bozordan qarz olganda foiz stavkasi haddan tashqari qimmat boʻlmasligi kerak. Pul qimmat boʻlsa, kompaniyalar obligatsiya chiqarib, Toshkentdagi investorlar yoki mahalliy fond bozoridan mablagʻ jalb qilishga shoshilmaydi. Ular koʻproq tashqi bozorga qaraydi.
Abduqodirov ham aynan shu muammoga urgʻu bergan. Uning aytishicha, ichki bozorda pul narxi pasaymasa, yirik ichki kapital manbasi shakllanishiga ishonish qiyin. Yaʼni masala faqat bir fond nomini oʻzgartirishda emas — bozorning oʻzi uchun tayanch likvidlik kerak.
Spot.uz yozishicha, hozir chiqarilgan obligatsiyalarning 97 foizi xorijda aylanadi, faqat 3 foizi Oʻzbekiston ichida qoladi. Bu juda muhim raqam. Chunki u kapital bozori hali asosan tashqi investor va tashqi qarz instrumentlariga suyanayotganini koʻrsatadi.
Qisqasi, ichki bozor qogʻozda bor, lekin katta pul oqimi koʻproq tashqarida yuribdi. Masalan, Toshkentdagi kompaniya yoki bank obligatsiya chiqarsa, uni mahalliy investorlar keng miqyosda sotib olishi uchun daromadlilik, ishonch, likvidlik va institutsional talab bir joyga kelishi kerak. Hozircha bu zanjir toʻliq ishlamayapti.
Suveren fond gʻoyasi shu nuqtada qiziq. Agar FRRU ichki kapital bozorida uzoq muddatli va nisbatan arzon moliyalashtirish manbasi boʻla olsa, davlat ham, biznes ham tashqi qarzga kamroq bogʻlanadi. Bu, albatta, bir kunda boʻladigan ish emas. Fond qanday boshqariladi, qaysi instrumentlarga kiradi, bozordagi raqobatni buzmaydimi — bular alohida savol.
Menimcha, bu taklifning ogʻir joyi ham shunda: suveren fond faqat “katta pul qutisi” boʻlib qolmasligi kerak. U shaffof qoidalar, aniq mandat va professional boshqaruv bilan ishlasa, ichki kapital bozoriga tayanch boʻlishi mumkin. Aks holda, arzon pul yaxshi niyat bilan boshlanib, bozor signalini buzadigan vositaga aylanib qolishi ham hech gap emas.
Joyida aytib ketay, Oʻzbekistonda kapital bozori haqida gap ketganda koʻpincha “investorlar kam” degan xulosa aytiladi. Lekin investor paydo boʻlishi uchun avval bozorning oʻzi tushunarli, ishonchli va kirish mumkin boʻlishi kerak. FRRU atrofidagi muhokama aslida shu kattaroq savolga borib taqaladi: Oʻzbekiston oʻz ichida uzun pul yaratadimi yoki yirik loyihalar uchun tashqi qarzga suyanishda davom etadimi?