Kun.uz maʼlumotiga koʻra, fizika boʻyicha 2026-yilgi Nobel mukofoti belgiyalik-amerikalik olim Frensis Xalzenga berildi. U Janubiy qutbdagi IceCube neytrino observatoriyasini yaratishdagi hal qiluvchi hissasi va koinotdan keladigan yuqori energiyali neytrinolarni kashf etgani uchun taqdirlandi.
Bu yangilik bir qarashda juda uzoq, laboratoriya va muzliklar ichidagi mavzudek tuyuladi. Lekin mohiyatan gap koinotni kuzatishning yangi usuli haqida ketmoqda: teleskop bilan yorugʻlikni emas, deyarli hech narsaga urilmay oʻtib ketadigan zarralarni tutish.
Neytrino nega muhim?
Neytrino — elektr zaryadiga ega boʻlmagan elementar zarra. U modda bilan juda kam taʼsirlashadi, shu sababli trillionlab neytrinolar har soniyada Yer orqali oʻtib ketadi va biz buni sezmaymiz.
Oddiy qilib aytganda, bu zarralar koinotdagi eng shiddatli hodisalardan xabar olib keladi. Ulkan portlashlar, qora tuynuklar atrofidagi jarayonlar yoki boshqa ekstremal kosmik muhitlarda juda katta energiyali neytrinolar paydo boʻlishi mumkin.
Fotonga, yaʼni yorugʻlik zarrasiga qaraganda neytrinoning afzalligi bor: u yoʻlda chang, gaz yoki magnit maydonlar taʼsirida deyarli burilmaydi. Demak, olimlar uni ushlay olsa, zarra qayerdan kelganini ancha toza koʻra oladi.
Janubiy qutbdagi ulkan detektor
Xalzen 1988-yilda Janubiy qutb muzliklaridan neytrinolarni aniqlash uchun ulkan detektor sifatida foydalanish gʻoyasini ilgari surgan. Gʻoya sodda eshitiladi, lekin uni qurish juda murakkab: muz ichiga minglab sezgir datchiklar joylashtiriladi.
Neytrino muzdagi atom yadrosi bilan toʻqnashganda juda qisqa yorugʻlik chaqnashi paydo boʻladi. IceCube aynan shu chaqnashlarni tutadi. Observatoriya taxminan 1 kub kilometr hajmdagi muz qatlamini kuzatuvchi asbobga aylantirgan.
Joyida aytib ketay, bu yerda “kub kilometr” shunchaki chiroyli raqam emas. Toshkentdagi bir nechta yirik mavzeni tasavvur qiling: olimlar shuncha hajmdagi muz ichida deyarli koʻrinmas zarraning izini qidiradi. Fan baʼzan shu darajada sabr talab qiladi.
Nobel nimani tan oldi?
Shvetsiya Qirollik Fanlar akademiyasi Xalzenni IceCubeʼga qoʻshgan hissasi va astrofizik kelib chiqishga ega yuqori energiyali neytrinolarni kashf etgani uchun mukofotladi. Bu ishlar “neytrino astronomiyasi” deb ataladigan yoʻnalishni kuchaytirdi.
Bu yoʻnalish koinotni faqat yorugʻlik orqali emas, boshqa “xabarchilar” orqali ham oʻrganish imkonini beradi. Masalan, gravitatsion toʻlqinlar, kosmik nurlar va neytrinolar birgalikda olimlarga voqeani turli burchakdan koʻrsatadi.
Oʻzbekiston uchun ham bu yangilik bevosita amaliy loyiha emasdek koʻrinishi mumkin. Ammo fizika, muhandislik va maʼlumot tahlili bir joyga kelgan bunday loyihalar yosh tadqiqotchilar uchun yoʻl xaritasi beradi: katta fan faqat katta davlatlar laboratoriyasida emas, yaxshi savol, aniq metod va uzoq mehnatdan boshlanadi.
Bir soʻz bilan aytganda, Xalzen olgan Nobel — muz ichiga oʻrnatilgan datchiklar haqidagi mukofot emas. Bu koinotning eng uzoq va shiddatli hodisalarini eshitish uchun yangi quloq topilganining eʼtirofi.
Qisqasi, IceCube hikoyasi fan tarixidagi sokin, lekin katta burilishlardan biri. Koinot bizga faqat nur yubormaydi; baʼzan u deyarli sezilmaydigan zarralar bilan ham gapiradi. Xalzen va uning jamoasi esa shu tovushni ajratib olishni oʻrgandi.