Kun.uz maʼlumotiga koʻra, Markaziy bank Oʻzbekistonda raqamli soʻmni joriy etish masalasini oʻrganishni boshladi. Bu kartadagi pul yoki mobil ilovadagi oddiy elektron balans emas. Gap Markaziy bankning oʻzi chiqaradigan yangi shakldagi milliy valyuta haqida ketyapti.
Mohiyatan, raqamli soʻm ham oʻsha soʻm. Faqat u naqd pul yoki bankdagi hisob raqami orqali emas, maxsus raqamli tizimda yuradi. Markaziy bank 2026–2030-yillarga moʻljallangan moliyaviy texnologiyalar strategiyasida buni amaliyotda sinab koʻrish rejasini kiritgan.
Lekin bu ertadan hammaning telefonida yangi hamyon paydo boʻladi, degani emas. Regulyator avval tizim Oʻzbekiston iqtisodiyotiga kerakmi, texnologik jihatdan tayyormi, banklar va toʻlov tizimlariga qanday taʼsir qiladi — shuni koʻrib chiqadi.
Oddiy karta pulidan farqi nimada?
Bugun Toshkentda ham, viloyatlarda ham odamlar Humo, Uzcard, bank ilovalari va toʻlov servislaridan faol foydalanadi. Yaʼni kundalik toʻlovlarda muammo infratuzilma yoʻqligida emas. Shu sabab Markaziy bank raqamli soʻmni hozircha jismoniy shaxslar oʻrtasidagi oddiy toʻlovlar uchun asosiy yechim sifatida koʻrmayapti.
Tushuntiraman: kartadagi pul odatda tijorat bankidagi hisob bilan bogʻliq. Raqamli soʻm esa Markaziy bank chiqargan pulning raqamli shakli boʻladi. Shu jihatdan u naqd pulga yaqinroq, faqat undan foydalanish mexanizmi raqamli muhitga koʻchadi.
Bu yerda eng qiziq nuqta — pulga shart qoʻyish imkoniyati. Masalan, davlat maʼlum subsidiyani faqat belgilangan maqsadga sarflanishi uchun raqamli shaklda berishi mumkin. Nazariy jihatdan, pul qayerda, qachon va qanday ishlatilishini tizim darajasida cheklash mumkin boʻladi.
Qayerda ishlatilishi mumkin?
Markaziy bank raisi oʻrinbosari Nodirbek Saydullayev raqamli soʻmning ehtimoliy yoʻnalishlaridan biri ulgurji savdo va tashkilotlar oʻrtasidagi hisob-kitoblar boʻlishi mumkinligini aytgan. Bu mantiqli: yirik toʻlovlarda tezlik, shaffoflik va hisob-kitob yakuniyligi muhim.
Masalan, korxona va yetkazib beruvchi oʻrtasidagi toʻlov, davlat xaridi, subsidiyalar yoki maqsadli mablagʻlar nazorati kabi yoʻnalishlarda bunday texnologiya foyda berishi mumkin. Ayniqsa pulning maqsadli ishlatilishini kuzatish kerak boʻlgan holatlarda raqamli soʻm oddiy bank oʻtkazmasidan koʻra aniqroq instrumentga aylanadi.
Ammo bu qulaylik bilan birga savollar ham keladi. Maxfiylik qanday himoyalanadi? Banklar roli kamayib ketmaydimi? Tizim ishdan chiqsa, toʻlovlar nima boʻladi? Eng muhimi, odamlar buni nazorat kuchayishi sifatida qabul qilmaydimi?
Menimcha, raqamli soʻmning taqdiri texnologiyadan koʻra ishonchga koʻproq bogʻliq. Oʻzbekistonda odamlar bank ilovalariga tez oʻrgandi, lekin pul ustidan ortiqcha nazorat boʻlishini sezsa, ehtiyotkorlik ham tez paydo boʻladi.
Qisqasi, Markaziy bank hozircha yangi pulni muomalaga chiqarayotgani yoʻq. U avval sinov, tahlil va xatarlarni koʻrish bosqichiga kiryapti. Raqamli soʻmning haqiqiy qiymati esa bitta savolda bilinadi: u bozorga qulaylik olib kiradimi yoki faqat nazoratni kuchaytiradimi?