Oʻzbekistonda un ishlab chiqaruvchi 127 ta korxona belgilangan talablarga mos kelmasligi aniqlandi. Spot.uz maʼlumotiga koʻra, bu haqda Raqobatni rivojlantirish va isteʼmolchilar huquqlarini himoya qilish qoʻmitasi xabar bergan.
Gap oddiy tekshiruv haqida emas. Qoʻmita Agrosanoat majmui ustidan nazorat inspeksiyasi bilan birga davlat tomonidan qoʻllab-quvvatlanadigan qishloq xoʻjaligi jamgʻarmasi bugʻdoyini birja savdolari orqali sotib olgan un ishlab chiqaruvchilarni qayta inventarizatsiya qilgan.
Tushuntiraman: davlat jamgʻarmasi bugʻdoyni bozorga chiqaradi, korxonalar uni sotib oladi, keyin undan un ishlab chiqaradi. Shunday tizimda eng muhim savol — bugʻdoy haqiqatan ham maqsadli ishlatilyaptimi, korxona uni qayta ishlashga qodirmi va mahsulot xavfsizlik talablariga javob beradimi.
Tekshiruvda nimalar koʻrilgan?
Inventarizatsiya vaqtida korxonalarning ishlab chiqarish quvvati, donni qayta ishlash hajmi, tayyor mahsulot chiqarish koʻrsatkichi, ombor maydoni va saqlash imkoniyati oʻrganilgan. Bundan tashqari, muvofiqlik sertifikati hamda sanitariya-epidemiologik xulosa bor-yoʻqligi tekshirilgan.
Raqamlarga qarasak, respublikada un ishlab chiqarish bilan shugʻullanadigan 301 ta tadbirkorlik subyekti bor. Shularning 49 tasi oʻz ishlab chiqarish quvvatiga ega emas, ular berilgan xomashyoni qayta ishlash shartnomalari asosida ishlaydi.
Yana 22 ta korxona vaqtincha ishlamayapti, 6 tasining faoliyati esa toʻxtatilgan. 42 ta korxonada muvofiqlik sertifikati yoʻq, 8 tasida sanitariya-epidemiologik xulosa mavjud emas.
Mohiyatan, bu raqamlar bozordagi ikki xil muammoni koʻrsatadi. Birinchisi — ayrim korxonalar qogʻozda ishlab chiqaruvchi boʻlib koʻrinsa ham, amalda yetarli quvvatga ega emas. Ikkinchisi — oziq-ovqat xavfsizligi uchun zarur hujjatlar hamma joyda ham joyida emas.
Nega bu muhim?
Un Oʻzbekistonda eng sezgir mahsulotlardan biri. Toshkentdagi kichik novvoyxonadan tortib viloyatlardagi non sexlarigacha narx va sifat bevosita bugʻdoy bozori bilan bogʻliq. Shuning uchun davlat resursi orqali olingan bugʻdoyning qayerga ketgani faqat idoraviy masala emas, oxir-oqibat isteʼmolchi narxida ham seziladi.
Menimcha, bu yerda gap faqat 127 ta korxonani roʻyxatdan chiqarish yoki jazolash haqida ketmasligi kerak. Asosiy masala — tizim kim haqiqiy ishlab chiqaruvchi, kim esa resursga kirish uchun bozorda turibdi, shuni aniq ajratib berishi kerak.
Qoʻmita tekshiruv yakunida qishloq xoʻjaligini davlat tomonidan qoʻllab-quvvatlash jamgʻarmasidan bugʻdoy sotib olgan korxonalar uni maqsadli ishlatishini kuchliroq nazorat qilishni taklif qildi. Shuningdek, ushbu sohadagi tartibga solish mexanizmlarini takomillashtirish boʻyicha takliflar kiritilgan.
Qisqasi, un bozoridagi nazorat endi faqat mahsulot tayyor boʻlgandan keyin emas, bugʻdoy korxonaga kirgan paytdan boshlanishi kerakligi koʻrinib qoldi. Aks holda, resursni olgan korxona bilan uni haqiqatan qayta ishlagan korxona oʻrtasidagi farq yoʻqolib ketadi.