Oʻzbekistonda maʼmuriy sudlarga murojaat qilish imkoniyatlari kengaytirilishi mumkin. Spot.uz maʼlumotiga koʻra, prezident Shavkat Mirziyoyev maʼmuriy odil sudlovni takomillashtirish boʻyicha takliflarni koʻrib chiqqan va tashabbuslarni qoʻllab-quvvatlagan.
Gap fuqarolar va biznes davlat organlari qarori yoki mansabdor shaxs harakati sabab huquqi buzilganda sud orqali himoyalanishi haqida ketmoqda. Hozir amaldagi tartibda bunday holatlar uchun maʼmuriy sudga murojaat qilishning imkoniyati torroq: fuqarolar va tadbirkorlar asosan bitta turdagi murojaat orqali huquqini tiklashga urinadi.
Endi tizimga 4 yangi daʼvo turi kiritish taklif qilinyapti. Bundan tashqari, sudlarning huquqlarni proaktiv himoya qilish modeliga oʻtishi ham muhokama qilingan. Mohiyatan, sud faqat shikoyatdagi jumlalarni tekshirib qoʻymaydi, balki huquq buzilishi bor-yoʻqligini kengroq koʻradi.
2017-yil iyul oyida maʼmuriy sudlar tashkil etilganidan beri ular qariyb 150 mingta ishni koʻrib chiqqan. Shu davrda davlat organlarining 70 mingdan ortiq noqonuniy qarori bekor qilingan. Mansabdor shaxslarning noqonuniy harakatlari boʻyicha yuqori turuvchi va vakolatli organlarga 27 mingta xususiy ajrim chiqarilgan.
Bu raqamlar bir narsani koʻrsatadi: oddiy fuqaro yoki tadbirkor uchun davlat organi bilan bahs istisno holat emas. Toshkentda doʻkon peshlavhasi, yer ajratish, litsenziya, soliq qarori yoki hokimlik hujjati atrofidagi nizolar biznesning kundalik riskiga aylanishi mumkin.
Yangi takliflardan biri — murojaatlar boʻyicha amaldagi 6 oylik daʼvo muddatini qayta koʻrib chiqish. Davlat organi qonunni buzganini tan olish haqidagi daʼvolarni muddat cheklovisiz berishga ruxsat berish taklif qilinyapti.
Bu muhim detal. Chunki fuqaro koʻpincha qaror oqibatini darhol anglamaydi yoki hujjatning noqonuniyligini kechroq biladi. Ishqilib, bu norma qogʻozda qolib ketmasa, eski xatoni keyinroq boʻlsa ham sudga olib kirish imkoniyati paydo boʻladi.
Yana bir oʻzgarish mahalliy hokimiyat organlari qabul qilgan normativ-huquqiy hujjatlarga tegishli. Hozir fuqarolar oʻz huquqini buzgan bunday hujjatlarni maʼmuriy sudda toʻgʻridan-toʻgʻri nizolashish imkoniyatiga ega emasligi aytilmoqda. Taklif esa fuqarolarga bunday hujjatlar boʻyicha bevosita sudga murojaat qilish yoʻlini ochadi.
Maʼmuriy sudlar davlat organlari oʻz diskretsion vakolatidan qanday foydalanganini ham tekshiradi. Yaʼni mansabdor shaxsda tanlash imkoniyati boʻlsa, u fuqaroga yoki biznesga nisbatan chorani haddan oshirmaganmi, qarori maqsadga mosmi, shuni baholaydi.
Bu Konstitutsiyaning 20-moddasidagi mutanosiblik prinsipiga bogʻlangan. Bir soʻz bilan aytganda, davlat organi qonunda koʻrsatilgan maqsadga yetish uchun yetarli chorani tanlashi kerak, ortiqcha bosim qilmasligi kerak.
Yana bir taklif sud qarorlarini ijro qilishga borib taqaladi. Agar davlat organi mansabdori sud qarorini bajarmasa va jarimadan keyin ham harakat qilmasa, sud bu haqda prokurorga xabar beradi. Maqsad — sud qarori qogʻozda qolib ketmasligi.
Menimcha, bu islohotning eng sezilarli tomoni aynan shunda: fuqaro davlat bilan tortishganda sud real himoya vositasiga aylanishi kerak. Qisqasi, maʼmuriy sudlar kuchaysa, mahalliy bozorda biznes yuritayotgan odam uchun ham, davlat xizmatidan norozi fuqaro uchun ham huquqiy xavfsizlik biroz oshadi.