AQSH, Daniya va Grenlandiya Arktikadagi harbiy ishtirok boʻyicha yangi shartnoma imzoladi. Kun.uz maʼlumotiga koʻra, hujjat Nyu-Yorkda AQSH prezidenti Donald Tramp, Daniya bosh vaziri Mette Frederiksen va Grenlandiya bosh vaziri Yens-Frederik Nilsen tomonidan imzolangan.
Kelishuvning eng muhim joyi — AQSH Grenlandiyada ikkita harbiy baza ochadi. Tramp BMT Bosh Assambleyasi doirasida gapirar ekan, Amerika “tegishli joylarda yirik harbiy ishtirokni yoyish”ni boshlashini aytgan.
Gap Narsarsuak va Mesters-Vig hududlari haqida ketmoqda. Narsarsuakda Sovuq urush davrida baza boʻlgan. Mesters-Vig esa hozir Daniyaning Arktikadagi Sirius boʻlinmasi ishlatadigan nuqtalardan biri.
Mohiyatan, bu shartnoma AQSHga Grenlandiyada uzoq muddatli harbiy tayanch beradi. Faqat ikkita baza bilan cheklanmaydi: zarurat tugʻilsa, Amerika boshqa harbiy obyektlarni ham ochishi mumkin.
Shartnomada AQSH samolyotlari, kemalari va dronlari uchun erkin harakatlanish imkoniyati ham bor. Yaʼni bu oddiy “bazani ijaraga olish” emas, balki Arktikadagi harbiy logistika va kuzatuv tarmogʻini kengaytirish haqida ketmoqda.
Daniya bosh vaziri Mette Frederiksen bu kelishuvni 1951-yildagi bitimdan “kengroq va yaxshiroq” deb atagan. Uning aytishicha, bu munosabatlardagi muhim bosqich. Grenlandiya bosh vaziri Yens-Frederik Nilsen esa kelishuv uch tomon uchun ham manfaatli ekanini bildirgan.
“Sizning xavfsizligingiz — bizning xavfsizligimiz, bizning xavfsizligimiz — sizning xavfsizligingiz”, degan Nilsen.
Bu yerda yana bir nozik band bor: NATO aʼzosi boʻlmagan davlat Grenlandiyada harbiy ishtirok qila olmaydi, faqat barcha tomonlar bunga rozi boʻlsa — boshqa masala. Bundan tashqari, Yevropa Ittifoqi yoki NATOga kirmaydigan ayrim davlatlar va investorlar mintaqada nazorat, sezilarli taʼsir yoki yopiq maʼlumotlarga kirish huquqiga ega boʻlmasligi kerak.
Tushuntiraman: Arktika endi faqat muz, baliq va xaritadagi uzoq nuqta emas. U yerda yangi dengiz yoʻllari, foydali qazilmalar, harbiy kuzatuv va yirik davlatlar raqobati bor. AQSH uchun Grenlandiya Shimoliy Atlantika va Arktika oʻrtasidagi juda muhim joy.
Tramp avval ham Grenlandiya amerikaliklar nazorati ostida boʻlishi kerakligini aytib kelgan. Bu shartnoma orolni AQSHga bermaydi, lekin Vashingtonning u yerdagi harbiy rolini ancha kuchaytiradi.
Oʻzbekiston uchun bu yangilik uzoq tuyulishi mumkin. Lekin Toshkentdagi bozor ham, mahalliy eksportchi ham global logistika va xavfsizlik muhitidan uzilib qolmagan. Arktikadagi yoʻllar ochilgani sari savdo marshrutlari, sugʻurta narxlari va yirik davlatlar oʻrtasidagi bosimlar ham oʻzgaradi.
Qisqasi, bu kelishuv bitta oroldagi harbiy baza masalasi emas. Bu AQSHning Arktikada joyini mustahkamlashi, Daniyaning xavfsizlik kafolatini yangilashi va Grenlandiyaning katta geosiyosiy oʻyinda yana markazga chiqishi.