Kun.uz maʼlumotiga koʻra, 22 sentabr kuni Nyu Yorkda BMT Bosh Assambleyasining 81-sessiyasi yuqori darajadagi umumiy munozaralar bilan boshlandi. Bu odatiy diplomatik marosimdek koʻrinsa ham, birinchi kunning oʻzi dunyo siyosatidagi asosiy sinish chiziqlarini aniq koʻrsatdi.
BMT Bosh kotibi Antoniu Guterrish Assambleyadagi soʻnggi nutqida soʻnggi yillarda dunyodagi “yoriqlar jarlarga aylangani”ni aytdi. U super davlatlar endi xavfsizlikni yolgʻiz kafolatlay olmasligini, global muammolarni ham yakka tartibda hal qila olmasligini eslatdi.
Guterrish Isroil nomini ochiq aytmagan holda Gʻazodagi holatni oʻz faoliyati davomida koʻrmagan miqyosdagi qirgʻin va vayronagarchilik deb baholadi. Gʻarbiy sohildagi zoʻravonlik va koʻchmanchilar kengayishi esa ikki davlat yechimini amalda yoʻqqa chiqarishi mumkinligini aytdi.
Mohiyatan, BMT minbarida bir savol yana qaytdi: katta davlatlar bir-birini tiyib tura oladigan tizim hali ham ishlayaptimi yoki yoʻqmi? Braziliya prezidenti Lula da Silva ham shunga yaqin gap qildi. Uning fikricha, Xavfsizlik Kengashidagi veto huquqi va geosiyosiy keskinlik BMT obroʻsini zaiflashtiryapti.
AQSH prezidenti Donald Tramp esa mezbon davlat rahbari sifatida uzoqroq va keskinroq nutq qildi. U Eron masalasida kelishuv tuzish yoki uni butunlay yoʻq qilish oʻrtasida qaror qilayotganini aytdi. Keyinroq AQSH rasmiylari BMT yigʻini chetida Eron vakillari bilan uch soatlik “juda yaxshi” uchrashuv oʻtkazganini ham maʼlum qildi.
Tramp sunʼiy intellekt (AI) bo‘yicha global tartibga solish gʻoyasini rad etdi. U hatto sunʼiy intellektni “superintellekt” deb atadi. Bu yerda gap faqat texnologiya nomida emas. AQSH global qoidalar orqali emas, oʻz tezligi va bozori orqali ustunlikni saqlamoqchi ekani seziladi.
Bu Oʻzbekiston uchun ham chetdagi mavzu emas. Toshkentdagi banklar, logistika kompaniyalari, onlayn savdo platformalari sunʼiy intellektni allaqachon mijozlarga xizmat, xavfsizlik va reklama tizimlarida sinab koʻryapti. Agar yirik davlatlar umumiy qoida boʻyicha kelisha olmasa, kichikroq bozorlar koʻpincha tayyor platformalar shartiga moslashishga majbur boʻladi.
Turkiya prezidenti Rajab Toyyib Erdoʻgʻan nutqining markaziga Falastin masalasini qoʻydi. U xalqaro hamjamiyatni Gʻazo boʻyicha qatʼiyroq harakat qilishga va Falastin davlatini tan olishga chaqirdi. Uning chiqishi vaqtida Isroil delegatsiyasi zalni tark etdi.
Fransiya prezidenti Emmanuel Makron esa BMTdagi soʻnggi nutqida dunyo ikki yoʻl orasida turganini aytdi: yoki “oʻrmon qonuni”ga qaytish, yoki sivilizatsiyalashgan xalqaro tartibda yashash. U Rossiya va Ukraina energetika hamda fuqarolik infratuzilmasiga zarba berishdan oʻzaro voz kechishini qoʻllab-quvvatladi.
Makron sunʼiy intellekt masalasida Trampdan boshqa yoʻlni taklif qildi. U davlatlarni Xitoy va AQSHdan mustaqil boʻlgan ochiq kodli ilgʻor modelni birgalikda yaratishga chaqirdi. Qisqasi, BMT minbari bu safar faqat urushlar haqida emas, kelajak texnologiyasi kimning qoʻlida boʻlishi haqida ham bahs maydoniga aylandi.
Menimcha, bu sessiyaning eng muhim tomoni shunda: dunyo tartibi haqida gapirayotgan yetakchilarning oʻzi ham bitta tartibga ishonayotgani yoʻq. Kimdir veto huquqini muammo koʻryapti, kimdir global nazoratni xavf deb biladi, kimdir Falastinni markazga olib chiqyapti. Ishqilib, bunday minbarlar hech boʻlmasa urush va bosimni muzokara tiliga qaytarib tursa, shuning oʻzi ham bugungi dunyoda oz narsa emas.