Oʻzbekistonda energetika sohasida rejalashtirish tartibi oʻzgaryapti. Spot.uz maʼlumotiga koʻra, prezident Shavkat Mirziyoyev 22-sentyabr kuni yoqilgʻi-energetika tarmogʻini rivojlantirish boʻyicha yangi farmon imzolagan.
Asosiy yangilik shuki, endi energetika loyihalari avvalgidek alohida-alohida tashabbuslar asosida emas, talab prognozi va uch yillik investitsiya rejasi asosida shakllanadi. Mohiyatan, davlat avval qaysi hudud va qaysi tarmoq qancha energiya isteʼmol qilishini hisoblaydi, keyin shu ehtiyojga mos quvvat va infratuzilmani rejalaydi.
Har yili avgustgacha Energetika vazirligi, Iqtisodiyot va moliya vazirligi hamda Energetika bozorini tartibga solish va rivojlantirish agentligi hududlar va sohalar kesimida energetika resurslariga boʻlgan uch yillik talab prognozini tasdiqlaydi. Shu prognoz asosida isteʼmolchilarni energiya bilan taʼminlash boʻyicha uch yillik strategik reja tuziladi.
Prognoz va strategik reja oktyabr oxirigacha eʼlon qilinishi kerak. Noyabr oxirigacha esa shu hujjatlar asosida energetika tarmogʻi uchun uch yillik investitsiya rejalari ishlab chiqiladi. Ularda istiqbolli loyihalar, ularning texnik-iqtisodiy koʻrsatkichlari, moliyalashtirish manbalari, zarur yer maydoni va investitsiya hajmi koʻrsatiladi.
Investitsiya rejalari yil oxirigacha tasdiqlanadi va ochiq eʼlon qilinadi. Keyin loyiha buyurtmachisi mahalliy va xalqaro mutaxassislar bilan loyiha hujjatlarini tayyorlaydi va ochiq tanlov oʻtkazadi. Yaʼni investor tanlashda raqobat boʻlishi kerak.
Farmonda yana bir muhim cheklov bor: energetika loyihalari doirasida individual imtiyoz va preferensiyalar berilmaydi. Investitsiya rejasiga kirmagan loyihalarni boshqarishga ham ruxsat yoʻq.
Shuningdek, qurilish yoki rekonstruksiya ishlari ketayotgan paytda bir vaqtning oʻzida loyiha hujjatini tayyorlash va moliya qidirish taqiqlanadi. Faqat toʻliq xususiy investitsiya hisobidan bajariladigan loyihalar bundan mustasno.
Tushuntiraman: bu tartib Toshkentdagi yangi massivlar, sanoat zonalari yoki viloyatlardagi yirik ishlab chiqarish loyihalari uchun muhim. Elektr yoki gaz yetishmovchiligi koʻpincha loyiha ishga tushgandan keyin koʻrinadi. Yangi yondashuv esa ehtiyojni oldindan koʻrish va tarmoqni shunga mos tayyorlashga qaratilgan.
Hukumat idoralari 2050-yilgacha isteʼmolchilarni energetika resurslari bilan barqaror taʼminlash konsepsiyasini ham ishlab chiqadi. Unda yoqilgʻi-energetika salohiyati, demografik oʻzgarishlar, hududlar ixtisoslashuvi, iqtisodiyot tarmoqlari rivoji va uzoq muddatli talab prognozi hisobga olinadi.
Konsepsiyada energiya manbalarini diversifikatsiya qilish, muqobil energiya, “yashil” energetika, atom energetikasi va energiya saqlash tizimlari ham koʻzda tutiladi. Energiya tejamkor, raqamli va innovatsion yechimlar, ekologik toza texnologiyalarga bosqichma-bosqich oʻtish ham alohida yoʻnalish boʻladi.
Hujjat dekabrdan kechiktirmay Vazirlar Mahkamasiga kiritilishi va tasdiqlangan versiyasi eʼlon qilinishi kerak. Keyin konsepsiya har besh yilda yangilanadi.
Kadrlar masalasi ham alohida qoʻyilgan. Boshqaruv samaradorligi agentligi Energetika vazirligi, Energetika bozorini tartibga solish agentligi, “Oʻzenergoinspeksiya” va soha korxonalari xodimlari uchun rivojlangan davlatlarda stajirovkalar tashkil qiladi.
2030-yilgacha har yili 50 nafar talaba energetika boʻyicha yetakchi xorijiy universitetlarga oʻqishga yuboriladi. Soha kadrlarini tayyorlash uchun $50 mln grant mablagʻi jalb qilinishi kutilmoqda.
Qisqasi, energetikadagi yangi modelning markazida bitta savol turibdi: avval talabni aniq hisoblaymizmi yoki muammo chiqqandan keyin quvvat qidiramizmi? Nazarimda, bu tartib ishlashi uchun eng muhim narsa — prognozlar va investrejalarning haqiqatan ochiq, tushunarli va tekshiriladigan boʻlishi.