Pensiya hisoblash tartibida muhim oʻzgarish taklif qilinyapti: hozir pensiya tayinlashda oxirgi 10 yildagi eng yaxshi uzluksiz 5 yil ish haqi olinadi. Yangi loyiha esa bu davrni bosqichma-bosqich 20 yilgacha kengaytirishni nazarda tutadi.
Kun.uz maʼlumotiga koʻra, Pensiya jamgʻarmasi mutaxassislari buni fuqarolarning yuqoriroq daromad olgan yillarini ham hisob-kitobga kiritish bilan izohlagan. Yaʼni gap pensiyani kamaytirish haqida emas, mehnat faoliyatidagi kuchliroq moliyaviy davrni ham koʻrish haqida ketmoqda.
Hozirgi tartibda pensiya ikki asosiy koʻrsatkichga qarab hisoblanadi: ish staji va oʻrtacha oylik ish haqi. Pensiyaning bazaviy miqdori oʻrtacha oylik ish haqining 55 foizi sifatida belgilanadi.
Masalan, fuqaro 60 yoshda pensiyaga chiqsa, uning oxirgi 10 yillik ish faoliyati ichidan eng yaxshi uzluksiz 5 yillik daromadi olinadi. Lekin bu yerda bitta nozik joy bor: odamning eng yuqori daromadli davri har doim ham pensiyaga chiqishdan oldingi yillarga toʻgʻri kelmaydi.
Pensiya jamgʻarmasi boʻlim boshligʻi Abror Xolmatovning aytishicha, tahlillarda fuqarolarning daromadi koʻproq 35–50 yosh oraligʻida yuqoriroq boʻlishi koʻrinadi. 50–60 yoshda esa ayrimlar lavozimni almashtiradi, salomatlik yoki oilaviy sabablar bilan ish hajmini kamaytiradi, baʼzan norasmiy daromadga oʻtadi.
Mohiyatan, hozirgi 5 yillik mezon ayrim odamlarning eng yaxshi davrini ushlamay qolishi mumkin. 20 yillik kengroq oraliq esa mehnat biografiyasini biroz toʻliqroq koʻrsatadi.
Lekin bu oʻzgarish ertadan boshlab hammaning 20 yillik maoshi birdan hisobga olinadi degani emas. Taklifga koʻra, davr har yili bittadan uzayadi: avval 6 yil, keyin 7 yil, shu tarzda 20 yilgacha boradi. Jamgʻarma vakili bu jarayon 2041-yillarga borib 20 yillik maʼlumotni qamrab olish imkonini berishini aytgan.
Tushuntiraman: agar tizim birdan 20 yilga oʻtsa, eski yillardagi ish haqi maʼlumotlari, arxivlar, elektron bazalar va tasdiqlovchi hujjatlar masalasi ogʻirlashadi. Shu sabab bosqichma-bosqich oʻtish mantiqliroq koʻrinadi.
Oʻzbekiston kontekstida bu masala ayniqsa sezgir. Toshkentda yoki viloyatlarda koʻp odam bir necha marta ish joyini almashtirgan, ayrim yillarda rasmiy maosh past koʻrsatilgan, baʼzi davrlarda esa daromad ancha yuqori boʻlgan. Pensiya hisobida qaysi yillar olinishi yakuniy summaga bevosita taʼsir qiladi.
Yana bir jihat: pensiyalar hozir proaktiv shaklda tayinlanyapti. Yaʼni fuqaro Pensiya jamgʻarmasiga alohida borib ariza berishi shart emas, tizim maʼlumotlarni oʻzi koʻradi va xabarnoma yuboradi. Bunday model uchun elektron maʼlumotlar bazasi qanchalik toza va toʻliq boʻlsa, hisob-kitob ham shunchalik ishonchli chiqadi.
Menimcha, bu taklifning eng muhim savoli bitta: 20 yillik davr odamlar uchun haqiqatan ham foydaliroq ishlaydimi yoki ayrim past maoshli yillar oʻrtachani tushirib yuboradimi? Rasmiy izohda urgʻu yuqori daromadli davrlarni qamrab olishga berilyapti. Lekin yakuniy mexanizmda aynan qaysi yillar tanlanishi, indeksatsiya qanday boʻlishi va eski maoshlar bugungi qiymatga qanday keltirilishi juda muhim.
Qisqasi, loyiha qogʻozda pensiya hisobini adolatliroq qilishga oʻxshaydi. Ammo uning real taʼsiri formuladagi mayda detallar va davlat bazalaridagi maʼlumotlarning aniqligiga bogʻliq boʻladi.