AQSh armiyasi uzoq masofadan razvedka olib borishga moʻljallangan HADES samolyotining tajriba namunasini ilk bor havoga koʻtardi. Kun.uz maʼlumotiga koʻra, parvoz dasturni bort tizimlarini oʻrnatish va kengroq sinovlarni boshlash bosqichiga olib chiqdi.
HADES nomi High Accuracy Detection and Exploitation System — yuqori aniqlikda aniqlash va axborotni qayta ishlash tizimi iborasidan olingan. Samolyot katta hududlardagi vaziyatni kuzatishi, ehtimoliy tahdidlarni oldindan aniqlashi va harbiy qoʻmondonlikka zarur maʼlumot yetkazishi kerak.
Tijorat samolyoti nega tanlandi?
Loyiha uchun zamonaviy tijorat reaktiv samolyoti platformasi asos qilib olingan. U AQSh armiyasidagi eski turbovintli razvedka samolyotlariga qaraganda tezroq va uzoqroq uchadi, balandroqqa koʻtariladi hamda koʻproq foydali yuk tashiydi.
Bu yerda foydali yuk deganda yoʻlovchi yoki oddiy yuk emas, kuzatuv qurilmalari, sensorlar va axborotni qayta ishlaydigan tizimlar nazarda tutiladi. Samolyotning baland va uzoq uchishi esa uskunalarni tahdid mavjud hududdan nisbatan olisda ishlatish imkonini beradi.
Ilk parvozga AQSh armiyasining Fixed Wing Project Office loyiha boshqarmasi rahbarlik qildi. Dasturning sanoat hamkori Sierra Nevada Corporation ham sinov jarayonida qatnashdi. Parvozdan oldin tajriba namunasining sinovga tayyorligi alohida tekshirildi.
Hozircha tayyor razvedka samolyoti emas
Joyida aytib ketay, bu parvoz HADES barcha imkoniyatlari bilan ishga tushdi degani emas. Hozircha samolyot platformasining tajriba namunasi havoga koʻtarildi. Maxsus vazifalarni bajaradigan bort tizimlarini birlashtirish va ularni parvozda sinash keyingi bosqichda boshlanadi.
Rejaga koʻra, HADES bir vaqtning oʻzida turli jangovar muhitlardan axborot yigʻa oladi. Uning bortiga radioelektron razvedka — SIGINT uskunalari ham oʻrnatiladi. Bu tizimlar elektromagnit signallarni aniqlash, ular haqidagi maʼlumotni yigʻish va tahlil qilishga xizmat qiladi.
Anʼanaviy taktik razvedka samolyotlari koʻpincha jang ketayotgan cheklangan hududni kuzatadi. HADES esa olisdagi obyektlarni aniqlash va keng hududdagi jarayonlarni bir butun manzara sifatida koʻrsatishga moʻljallangan. Mohiyatan, qoʻmondonlik bitta nuqtadagi holatni emas, bir necha yoʻnalishdagi oʻzgarishlarni bir vaqtda baholashi kerak.
Bu Oʻzbekiston uchun nimani anglatadi?
Oʻzbekiston bunday harbiy samolyot ishlab chiqarmayapti, ammo loyiha mintaqa uchun ham qiziq. Markaziy Osiyoda katta masofalar, togʻli hududlar va uzun chegaralar mavjud. Uzoqdan kuzatuv olib boradigan platformalar favqulodda vaziyatlar, chegara nazorati va xavfsizlik tizimlarining kelajakdagi texnik yoʻnalishini koʻrsatadi.
Menimcha, HADESdagi asosiy yangilik samolyotning oʻzi emas — turli manbalardan kelgan axborotni tezda yagona manzaraga aylantirish imkoniyati. Qisqasi, ilk parvoz loyiha ishlayotganini koʻrsatdi, ammo uning haqiqiy razvedka salohiyati maxsus uskunalar oʻrnatilib, sinovdan oʻtgach maʼlum boʻladi.