Xalqaro jinoiy sud Afgʻonistondagi “Tolibon” harakatining toʻrt nafar yuqori martabali vakiliga berilgan hibsga olish orderlarini oshkor qildi. Kun.uz maʼlumotiga koʻra, gap oliy rahbar Haybatulloh Oxundzoda, Oliy sud raisi Abdul Hakim Haqqoniy, taʼlim vaziri Habibulloh Ogʻa va oliy taʼlim vaziri Nido Muhammad Nadim haqida ketmoqda.
Sud palatasi bu qarorni 5-oktabr kuni chiqargan. Orderlarning oʻzi avvalroq berilgan: Oxundzoda va Haqqoniy boʻyicha hujjatlar 2025-yil 8-iyulda, ikki vazir boʻyicha esa 2025-yil 9-sentabrda rasmiylashtirilgan.
Mohiyatan, sud “Tolibon” rahbariyatini Afgʻonistonda tinch aholining asosiy huquqlarini tizimli ravishda buzgan siyosatni yuritganlikda gumon qilyapti. Ayblovlar insoniyatga qarshi jinoyatlar — gender va siyosiy mansublik belgisi boʻyicha taʼqib qilish bilan bogʻliq.
Orderlarda nimalar bor?
XJS hujjatlarida qotillik, ozodlikdan mahrum qilish, qiynoqlar, zoʻrlash va majburiy gʻoyib boʻlish holatlari tilga olinadi. Sud talqinicha, bu jinoyatlar “Tolibon” 2021-yil 15-avgustda hokimiyatga qaytganidan keyin sodir boʻlib kelmoqda.
Sud yana bir muhim nuqtaga urgʻu bergan: “Tolibon” siyosatiga qarshi deb koʻrilgan odamlar, hatto ochiq qarshilik qilmay, passiv norozilik bildirgan boʻlsa ham, taʼqib nishoniga aylangan.
Ikki vazirga qoʻyilgan asosiy ayblov esa taʼlim bilan bogʻliq. XJS ularni qizlarning boshlangʻich sinflardan keyin oʻqishini taqiqlash va ayollarning oliy taʼlim olishini yopib qoʻyish siyosatida masʼul deb koʻrmoqda.
Tushuntiraman: bu hozircha hukm emas. Order sudgacha boʻlgan bosqichda berilgan va “jinoyat sodir etilgan deb hisoblash uchun yetarli asoslar bor” degan xulosaga tayanadi. Toʻrtala shaxs ham yakuniy sud qarorigacha aybsiz hisoblanadi.
Nega aynan hozir ochiqlandi?
Sud orderlarni maxfiy saqlash endi tergovga xalal bermaydi, degan xulosaga kelgan. Yana bir sabab — shaffoflik. XJS ochiq orderlar davlatlarni sud bilan hamkorlik qilishga undashi mumkin deb hisoblaydi.
Ammo amaliy tomoni murakkab. Xalqaro jinoiy sudning oʻz politsiyasi yoʻq. U hibsga olish uchun davlatlar hamkorligiga tayanadi. Afgʻoniston esa hozir “Tolibon” nazoratida, Kobuldagi hukumat XJS vakolatini tan olmasligini aytmoqda.
Shu sababli bu toʻrt yetakchining yaqin orada hibsga olinishi ehtimoli past. Lekin orderlarning ochilishi siyosiy va huquqiy bosimni kuchaytiradi. Ayniqsa, ularning boshqa davlatlarga safar qilish imkoniyati torayadi.
Oʻzbekiston uchun bu mavzu uzoqdagi xalqaro yangilik emas. Afgʻoniston bilan qoʻshnichilik, chegara xavfsizligi, savdo yoʻllari va mintaqaviy barqarorlik Toshkent siyosatida doimiy masala. Afgʻonistondagi har bir yirik huquqiy yoki siyosiy qaror mintaqa kun tartibiga bevosita taʼsir qiladi.
Qisqasi, XJS qarori “Tolibon” rahbariyatini ertaga sud zaliga olib keladi, deyish qiyin. Lekin u Afgʻonistondagi ayollar huquqi, taʼlim va siyosiy taʼqib masalalarini xalqaro huquq maydonida rasman ochiq ishga aylantirdi.