AQSH prezidenti Donald Tramp maʼmuriyati Xalqaro jinoyat sudiga qarshi yangi sanksiyalar kiritdi. Kun.uz Reutersʼga tayanib yozishicha, bu qaror 9-oktabr kuni eʼlon qilingan va AQSH Moliya vazirligining Xorijiy aktivlarni nazorat qilish boshqarmasi — OFAC roʻyxatida ham aks etgan.
Gap oddiy diplomatik norozilik haqida ketmayapti. Vashington Xalqaro jinoyat sudi bilan moliyaviy va amaliy aloqalarni cheklamoqchi. Davlat kotibi Marko Rubio AQSH sudning amerikaliklarni taʼqib qilishiga yoʻl qoʻymasligini aytgan.
Rubioning izohiga qaraganda, AQSH sud bilan bitimlarni taqiqlash orqali uni resurslardan mahrum qilmoqchi. Yaʼni maqsad — sudning ayrim faoliyat yoʻnalishlarini qiyinlashtirish. Mohiyatan, bu Xalqaro jinoyat sudiga siyosiy bosimning moliyaviy shakli.
Nega aynan Xalqaro jinoyat sudi?
Xalqaro jinoyat sudi urush jinoyatlari, insoniyatga qarshi jinoyatlar va genotsid kabi ogʻir ishlarni koʻrib chiqadi. Lekin AQSH bu sudga nisbatan uzoq vaqtdan beri ehtiyotkor, baʼzan esa ochiq tanqidiy pozitsiyada turadi.
Buning sababi bitta emas. Kun.uz maʼlumotiga koʻra, Vashington avval ham XJS faoliyatidan norozi boʻlgan. Xususan, sud Isroil bosh vaziri Binyamin Netanyahu va boshqa rasmiylarga nisbatan hibs orderi berganidan keyin AQSH keskin eʼtiroz bildirgan.
Yana bir nozik nuqta — Afgʻonistonda jang qilgan amerikalik harbiylar bilan bogʻliq tergov. Bu tergov hozir yopilgan, lekin Vashington uchun masalaning oʻzi prinsipial boʻlib qolgan. AQSH oʻz fuqarolari xalqaro sud tomonidan tergov qilinishini suverenitetga aralashuv sifatida koʻradi.
Bu yerda huquq va siyosat bir-biriga juda yaqin kelib qolgan: sud oʻz mandatini himoya qilyapti, AQSH esa oʻz fuqarolari va ittifoqchilarini tashqi bosimdan saqlayotganini aytyapti.
XJS tomoni esa sanksiyalarni qoraladi. Sud prokurori oʻrinbosari Nazhat Shamim Xon bunday choralar sud ishini toʻxtata olmasligini bildirgan. Yaʼni sud oʻzini mustaqil institut deb koʻrsatishga harakat qilyapti.
Joyida aytib ketay, bu qaror ramziy jihatdan ham qiziq vaqtga toʻgʻri kelgan. AQSH sanksiyalarni XJS sobiq sudyalaridan biri Navanetxem “Navi” Pillay Tinchlik boʻyicha Nobel mukofotiga sazovor boʻlganidan bir necha soat oʻtib joriy qilgan.
Bu Oʻzbekiston uchun nimani anglatadi?
Oʻzbekiston oʻquvchisi uchun bu yangilik uzoqdagi xalqaro tortishuvdek koʻrinishi mumkin. Lekin bunday qarorlar global huquqiy tartibning qanchalik siyosiy ekanini koʻrsatadi. Toshkentdagi diplomatlar, xalqaro huquq boʻyicha ishlaydigan mutaxassislar va universitetlarda oʻqiyotgan talabalar uchun bu muhim signal.
Sabab — katta davlatlar xalqaro institutlarga munosabatini oʻzgartirganda, kichik va oʻrta davlatlar ham oʻz tashqi siyosiy hisob-kitoblarini qayta koʻrib chiqadi. Xalqaro sudlar faqat huquqiy maydon emas, ular real siyosiy bosimlar ichida ishlaydi.
Menimcha, bu voqeaning asosiy darsi shuki: xalqaro huquq qogʻozdagi qoidalar bilan emas, uni tan oladigan va unga boʻysunadigan davlatlar irodasi bilan yashaydi. Qisqasi, XJS atrofidagi mojaro hali tugamaydi, aksincha, AQSH qarori uni yanada keskinroq bosqichga olib chiqdi.