Kun.uz maʼlumotiga koʻra, Kosta-Rikadagi Arenal vulqoni atrofida yashagan qadimgi odamlar otilishlardan keyin ham hududga qaytib kelgan. Arxeologlar buni oddiy omad bilan emas, oziq manbalarining xilma-xilligi bilan izohlayapti.
Gap shundaki, vulqon kuli yerlarni vaqtincha yashashga noqulay qilgan. Manzilgohlar boʻshab qolgan, odamlar boshqa joyga siljigan. Lekin keyin ular yana qaytgan, uylarini tiklagan va oʻsha atrofda hayotni davom ettirgan.
Mohiyatan, bu yerda “yegulik oʻrmon” degan tushuncha muhim. Olimlar topgan oʻsimlik qoldiqlari shuni koʻrsatadiki, qadimgi aholi faqat makkajoʻxori, loviya yoki qovoqqa tayanmagan. Ular meva daraxtlari, palmalar, ildiz va tuganaklardan ham muntazam foydalangan boʻlishi mumkin.
Tadqiqotchilar ikki qadimiy manzilgohni solishtirgan. Birinchisi — La-Chiripa, u miloddan avvalgi taxminan 1600–1100-yillarga oid. Ikkinchisi — Sitio-Bolivar, u milodiy 430–540-yillarda yashalgan qishloq. Biri balandroqda, ikkinchisi koʻl boʻyida joylashgani uchun taqqoslash turli davr va turli muhitni qamrab olgan.
Tadqiqot Frontiers in Environmental Archaeology jurnalida eʼlon qilingan. Qazishmalar paytida olimlar turar joy qatlamlari, oʻchoqlar, tuproq namunalari, oʻsimlik qoldiqlari va yogʻoch koʻmirini yigʻgan. Keyin ularni mikroskop ostida tekshirgan, zamonaviy oʻsimlik namunalari bilan solishtirgan.
Jami 194 ta oʻsimlik qoldigʻi ajratilgan. Ularning hammasini aniq tur darajasida belgilash oson boʻlmagan, hammasi ham ovqatga ishlatilgan oʻsimlik boʻlishi shart emas. Lekin umumiy manzara qiziq: meva daraxtlari, palmalar va yerosti oziqlari muhim oʻrin tutgan.
Aniqlangan oʻsimliklar orasida maniok, avokado, kakao, meva beruvchi palmalar va boshqa tropik turlar bor. Makkajoʻxori, loviya va qovoq qoldiqlari esa nisbatan kam uchragan. Bu detal qadimgi aholining ratsioni biz tasavvur qilgandan ancha keng boʻlganini koʻrsatadi.
Tushuntiraman: agar odam faqat bitta asosiy ekinga bogʻlanib qolsa, tabiiy ofat uni juda tez sindiradi. Kul yogʻdi, ekin nobud boʻldi — oziq zanjiri uziladi. Ammo atrofda daraxt mevasi, ildiz, tuganak, palma mahsuloti boʻlsa, jamoa vaqt yutadi.
Bu holat Oʻzbekiston uchun ham begona mavzu emas. Toshkent bozorlarida ham narx bir mahsulotga qanchalik bogʻlanib qolganimizni tez koʻrsatadi: kartoshka, piyoz yoki un narxi oʻzgarsa, darrov seziladi. Qadimgi Kosta-Rika tajribasi esa oziq xavfsizligida xilma-xillik qanchalik muhimligini eslatadi.
Albatta, bu “oʻrmon hammasini hal qilgan” degani emas. Olimlar kichik manzilgohlar, jamoalar oʻrtasidagi aloqa va qadimiy soʻqmoqlar tarmogʻi ham rol oʻynaganini aytyapti. Bir joy vaqtincha yaroqsiz boʻlsa, odamlar boshqa hududdan yordam va oziq topa olgan.
Qisqasi, bu tadqiqot qadimgi odamlarni ojiz va faqat tabiatga qarab qolgan jamoa sifatida emas, moslashuvchan va atrof-muhitni yaxshi oʻqigan jamiyat sifatida koʻrsatadi. Nazarimda, eng qiziq xulosa ham shu: omon qolish baʼzan katta texnologiyada emas, mavjud manbalarni toʻgʻri tanish va ularni bir-biriga ulashda boʻladi.