Kun.uz maʼlumotiga koʻra, Oʻzbekistonda moliyaviy piramidalar mavzusi yana kun tartibiga chiqdi. Bu safar gap shunchaki internetdagi shubhali reklama haqida emas — odamlar “tez boyish” vaʼdasiga ishonib, real pulini yoʻqotyapti.
Moliyaviy piramidaning mohiyati oddiy: tizimga oldin kirganlarga pul keyin kirganlarning hisobidan toʻlanadi. Yaʼni bu yerda mahsulot, ishlab chiqarish yoki barqaror biznes modeli yoʻq. Faqat yangi odamlar oqimi bor. Oqim toʻxtasa — piramida qulaydi.
Qisqasi, bunday sxemalar “investitsiya”, “savdo”, “hamkorlik dasturi” yoki “xalqaro loyiha” degan nomlar bilan bezaladi. Lekin savol bitta: kompaniya pulni qayerdan topyapti? Agar javob yangi aʼzolar badali boʻlsa, bu biznes emas, xavfli zanjir.
Odamlar nega yana ishonadi?
Menimcha, asosiy sabab — tez natija istagi. Toshkentda ham, viloyatlarda ham koʻpchilik qoʻshimcha daromad izlaydi. Narxlar oshadi, kreditlar bor, oylik esa hammaning ehtiyojiga yetavermaydi. Shunday paytda “oyiga ikki baravar foyda” degan gap odamga gʻalati emas, umidli eshitiladi.
Firibgarlar ham aynan shu joyni bosadi. Ular murakkab iqtisodiy tushuntirish bermaydi, oddiy vaʼda beradi: pul tikasiz, tez orada koʻpaytirib olasiz. Keyin birinchi ishtirokchilarga haqiqatan ham pul qaytaradi. Shu kichik toʻlovlar katta ishonch yaratadi.
Bu yerda eng kuchli reklama — tanish-bilish. Bir odam pul olganini aytadi, qarindoshi ishonadi, qoʻshnisi ham kiradi. Rasmiy reklama kerak ham boʻlmay qoladi. Oʻzbekistonda ijtimoiy ishonch tarmoqlari kuchli — afsuski, firibgarlar ham bundan foydalanadi.
“Ahmadboy ishi” nimani eslatadi?
Kun.uz eslatganidek, Oʻzbekiston tarixidagi eng yirik moliyaviy firibgarliklardan biri “Ahmadboy ishi” boʻlgan. Tergov davomida 11 ming 700 kishi jabr koʻrgani, ularga yetkazilgan moddiy zarar 418 milliard 293 million soʻm ekani aytilgan.
Bu raqam oʻsha paytdagi rasmiy kurs boʻyicha 142 mln dollardan ortiq, qora bozor kursida esa qariyb 70 mln dollar edi. Demak, gap bir-ikki odamning xatosi haqida emas. Bu — jamiyat miqyosidagi moliyaviy savod, ishonch va nazorat muammosi.
Eng xavfli belgi — “foyda kafolatlangan” degan jumla. Bozorda kafolatlangan yuqori daromad boʻlmaydi, faqat kafolatlangan xavf boʻlishi mumkin.
Joyida aytib ketay: haqiqiy investitsiyada savol berish uyat emas. Kompaniya nimadan daromad qiladi? Litsenziyasi bormi? Moliyaviy hisobotini koʻrsatadimi? Foyda nega bozordagidan bir necha baravar yuqori? Agar javoblar mujmal boʻlsa, pulni olib chiqish kerak, kiritish emas.
Bugun firibgarlar faqat ofisda oʻtirmaydi. Ular Telegram, Instagram, yopiq chatlar va tanishlar orqali ishlaydi. Shuning uchun “manga yaqin odam aytdi” degan dalil yetarli emas. Yaqin odamning oʻzi ham aldangan boʻlishi mumkin.
Mohiyatan, moliyaviy piramida odamning dangasaligidan emas, umididan foydalanadi. Shu bois unga qarshi faqat taqiq yetmaydi. Odamlar pul qanday ishlashini, risk nima ekanini va “juda yaxshi taklif” nega koʻpincha xavfli boʻlishini tushunishi kerak.
Ishqilib, har safar “tez boyish” vaʼdasi chiqsa, bitta savol esdan chiqmasin: agar bu yoʻl shunchalik oson boʻlsa, nega ular begona odamlarning puliga muhtoj?