Sunʼiy intellekt (AI) uchun hisoblash quvvatlariga talab keskin oshmoqda. Gazeta.uz uchun yozgan maqolasida Garvard tadqiqotchisi Behzodxon Alixonov Oʻzbekiston global maʼlumotlar markazlari poygasidan oʻz ulushini olishi mumkinligini, ammo buning uchun soliq imtiyozlarining oʻzi yetmasligini qayd etdi.
Amazon, Microsoft, Alphabet va Meta kompaniyalarining har biri 2026-yilgacha $130 mlrd dan $220 mlrd gacha kapital xarajat rejalashtirgan. DellʼOro Group hisobiga koʻra, 2025-yilda dunyo boʻylab maʼlumotlar markazlariga yoʻnaltirilgan kapital xarajatlar 57% ga oshgan, 2030-yilgacha esa jami xarajat $3 trln dan oshishi kutilmoqda.
Asosiy masala — elektr quvvati
AQShda tarmoqqa ulanish bir necha yil kutishni talab qilyapti. Sanoat isteʼmolchilari uchun elektr narxi besh yilda 35% ga oshgan, qurilish moratoriylari va boshqa cheklovlar esa 46 ta shtatga taʼsir qilgan.
JLL maʼlumotiga koʻra, 2025-yil oxirida Shimoliy Amerikadagi maʼlumotlar markazlarining quvvati 39 GVt ga yetgan. 2026-yil oʻrtalarida yana 66 GVt dan ortiq quvvat qurilish bosqichida boʻlgan, bozordagi boʻsh quvvat ulushi esa atigi 1,4% ni tashkil etgan.
1 GVt quvvat 90% yuklama bilan ishlasa, yiliga taxminan 750 ming Amerika xonadoni sarflaydigan miqdorda elektr isteʼmol qiladi.
Shu cheklovlar texnologiya kompaniyalarini yangi mamlakatlar izlashga majbur qilyapti. Oʻzbekiston uchun imkoniyat ham shu yerda paydo boʻladi.
Oʻzbekistonga imtiyozdan tashqari nima kerak?
Mamlakatda sunʼiy intellekt loyihalari uchun PF-189 asosidagi maxsus rejim, Enterprise Uzbekistan va TXMM kabi huquqiy mexanizmlar bor. Nisbatan raqobatbardosh elektr tarifi hamda quyosh va shamol energetikasi salohiyati ham investorlar uchun muhim ustunlik boʻlishi mumkin.
Lekin yirik kompaniya qaror qabul qilayotganda faqat arzon tarifga qaramaydi. Unga elektr taʼminoti kafolatlangan tayyor maydon, tarmoqqa ulanishning aniq muddati, suv resurslari, tezkor ruxsatlar va tushunarli qoidalar kerak.
Joyida aytib ketay: bitta yirik markazning oʻzi hudud elektr tizimiga jiddiy bosim beradi. Shu sabab Toshkent yoki boshqa shaharga loyiha olib kelishdan oldin aholining elektr taʼminoti, suv sarfi va ekologik taʼsir ochiq hisoblanishi kerak. AQShda 2026-yilning birinchi yarmida mahalliy noroziliklar qariyb $200 mlrd lik kamida 120 ta loyihani toʻxtatgan yoki kechiktirgan.
Oʻzbekiston modellarni oʻqitishga moʻljallangan yirik kampuslar bilan birga Markaziy Osiyo foydalanuvchilariga yaqin xizmat qiladigan markazlarni ham jalb qilishi mumkin. Qisqasi, imkoniyat bor, ammo raqobat imtiyozlar bilan emas — barqaror elektr, tayyor infratuzilma va oldindan tushunarli qoidalar bilan yutiladi.